ลักข์ฟังมาเล่า : “ความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับโรคเบาหวาน”

จิบกาแฟยามสาย สไตล์ลักข์เล่า

วิทยากรบรรยายในงานเสวนาของชมรมฯ เดือนธันวาคม 2560 รศ. นพ.สมพงษ์  สุวรรณวลัยกร

เรื่อง     “ความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับโรคเบาหวาน”

ความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับโรคเบาหวาน กระบวนการดูดซึมอาหารในร่างกายมนุษย์

จากภาพร่างกายของมนุษย์ กระบวนการการดูดซึมอาหารจะเริ่มต้นที่ปาก อาหารเมื่อผ่านปากก็จะเป็นฟัน การบดเคี้ยวอาหารเป็นเรื่องสำคัญมาก คนที่เป็นเบาหวานอาจารย์แนะนำให้กินช้าๆ เคี้ยวให้ละเอียด และค่อยๆ กลืน เนื่องจากในปากของเรามีต่อมน้ำลายซึ่งมีน้ำลายและน้ำย่อยที่สามารถย่อยสารอาหารประเภทแป้งและน้ำตาลได้ เพราะฉะนั้นร่างกายเราจะสามารถดูดซึมน้ำตาลได้ตั้งแต่ที่กระพุ้งแก้มแล้ว จากนั้นอาหารจะไหลลงสู่หลอดอาหารลงมาที่กระเพาะ กระเพาะทำหน้าที่พักอาหารและย่อยอาหาร ในกระเพาะจะมีน้ำย่อยที่ย่อยอาหารให้ละเอียดเล็กลง จากนั้นก็เข้าสู่ลำไส้เล็กส่วนต้น ซึ่งก็จะมีน้ำย่อยที่ไหลออกมาจากตับอ่อน มีตับและท่อน้ำดี ซึ่งท่อน้ำดีผลิตน้ำดีออกมาช่วยย่อยสลายไขมัน การที่ลำไส้ของเรายาวหลายฟุตก็เพื่อเป็นการดูดซึม ความเร็วของการเคลื่อนตัวของอาหารมีผลต่อระดับน้ำตาล ถ้าเรากินอาหารที่เคลื่อนตัวได้เร็ว ดูดซึมได้เร็ว น้ำตาลจะสูง แต่ถ้าการเคลื่อนไหวเป็นไปอย่างช้าๆ น้ำตาลก็จะขึ้นอย่างข้าๆ การที่น้ำตาลจะดูดซึมได้เร็วหรือช้าก็ยังขึ้นอยู่กับปัจจัยอื่นด้วย เช่น ถ้าเรากินอาหารที่มีไขมันสูง โปรตีนเยอะ กระบวนการย่อยก็จะช้าใช้เวลานาน ถ้าเรากินอาหารที่มีแป้งเยอะ ไขมันน้อย โปรตีนน้อย ก็จะดูดซึมเร็ว เช่น คนที่กินขนมปังขาว ก็จะหิวเร็ว น้ำตาลสูง เพราะร่างกายสามารถดูดซึมได้เร็ว  และเมื่ออาหารเคลื่อนมาถึงลำไส้ใหญ่ก็จะมีอาหารเหลืออยู่ไม่มากแล้ว ส่วนที่เหลือส่วนใหญ่จะเป็นกากอาหารซึ่งจะเริ่มมีการดูดซึมน้ำกลับเข้าไปใหม่และรวมตัวกันเป็นของแข็งจนมาถึงลำไส้ใหญ่ส่วนปลายก็จะกลายเป็นก้อนอุจจาระที่เราขับถ่ายออกมา ซึ่งกระบวนการทั้งหมดนี้ล้วนเกี่ยวกับโรคเบาหวานทั้งสิ้น

ส่วนอวัยวะที่ต้องเน้นเนื่องจากเกี่ยวข้องกับโรคเบาหวานโดนตรงคือ “ตับอ่อน” ซึ่งมีหน้าที่สำคัญ 2 อย่างคือ

ตับอ่อน

  1. สร้างเอนไซม์น้ำย่อย สำหรับย่อยสลายน้ำตาล, แป้งและโปรตีน
  2. สร้างฮอร์โมนอินซูลิน ที่สัมพันธ์กับโรคเบาหวานโดยตรง ในตับอ่อนมีต่อมที่เรียกว่า Islet of Langerhans – ต่อมไอส์เลตออฟแลงเกอร์ฮานส์ (Islet แปลว่าเกาะ Langerhans เป็นชื่อหมอ)

    – ต่อมไอส์เลตออฟแลงเกอร์ฮานส์ (Islet แปลว่าเกาะ Langerhans เป็นชื่อหมอ)

    เป็นกลุ่มเซลเล็กๆ จำนวนมากmujกระจายเป็นกลุ่มเหมือนเกาะอยู่ทั่วไปในตับอ่อน ต่อมนี้จะมีเบต้าเซลที่มีหน้าที่สร้างฮอร์โมนอินซูลินเมื่อมีน้ำตาลในร่างกาย ฮอร์โมนอินซูลินจะถูกหลั่งออกมาเพื่อควบคุมระดับน้ำตาลในร่างกายของเรา  (ตามภาพตรงกลางคือเบต้าเซลล์ที่อยู่ตรงกลาง ขอบๆ คือแอลฟ่าเซลล์ที่สร้างกลูคากอน) คนที่เป็นเบาหวานชนิดที่ 1 คือคนที่ไม่มีเบต้าเซล ทำให้ไม่สามารถผลิตฮอร์โมนอินซูลินได้หรือผลิตได้น้อยมาก คนเป็นเบาหวานชนิดที่ 1 จึงต้องรักษาด้วยการฉีดอินซูลินตลอดชีวิตถึงจะมีชีวิตอยู่ได้ หรือปัจจุบันการรักษาสามารถรักษาด้วยการผ่าตัดเปลี่ยนอวัยวะได้

 

ฮอร์โมนอินซูลินหลังออกมาเวลาไหน?

น้ำตาลในร่างกายมาจากไหน? ฮอร์โมนอินซูลินหลั่งออกมาเวลาไหน? เมื่ออาหารลงไปในลำไส้ ลำไส้จะมีการดูดซึมน้ำตาลขึ้นมา ซึ่งน้ำตาลที่ถูกดูดซึมในลำไส้จะส่งสัญญาณไปที่ตับอ่อนว่าน้ำตาลกำลังจะสูงขึ้น ตับอ่อนมีหน้าที่ตรวจจับน้ำตาล เมื่อมีน้ำตาลในเลือดตับอ่อนก็จะสร้างฮอร์โมนอินซูลินออกมา โดยอินซูลินและน้ำตาลจะทำงานร่วมกันโดยเก็บน้ำตาลไว้ที่ตับเป็นด่านแรก เพราะฉะนั้นถ้าตับเรามีปัญหาการควบคุมน้ำตาลก็จะมีปัญหา ตับเป็นอวัยวะที่เก็บน้ำตาลและปล่อยน้ำตาล ตับเป็นเหมือนโกดังขนาดใหญ่และทำหน้าที่เหมือนกับเป็นแก้มลิง เวลาที่เรากินอาหารได้น้ำตาลมา ตับก็เก็บเอาไว้ เวลาเราอดอาหาร ตับก็จะปล่อยน้ำตาลออกมาได้ด้วย

ฮอร์โมนอินซูลินจึงทำหน้าที่เป็นกุญแจไขประตูเพื่อให้น้ำตาลเข้าสู่เซลล์ในร่างกาย

ในคนที่เป็นเบาหวานชนิดที่ 1 เกิดจากเบต้าเซลไม่มี แล้วเบาหวานชนิดที่ 2 เกิดจากอะไร?

ร่างกายของคนเราทุกคนต้องเอาน้ำตาลมาใช้เป็นพลังงาน แต่น้ำตาลไม่สามารถเข้าไปในเซลของร่างกายได้เอง ต้องมีฮอร์โมนอินซูลินเป็นตัวนำพาให้น้ำตาลเข้าไปสู่เซล ฮอร์โมนอินซูลินจึงทำหน้าที่เป็นกุญแจไขประตูเพื่อให้น้ำตาลเข้าสู่เซลล์ในร่างกาย ในปัจจุบันค้นพบว่าคนที่เป็นเบาหวานชนิดที่ 2 นี้ เกิดจาก

  1. 1. อินซูลินที่ผลิตได้มีปริมาณลดลง ไม่ถึงกับหมดไป แต่ไม่เพียงพอต่อความต้องการของร่างกาย
  2. อินซูลินที่ผลิตได้ออกฤทธิ์ไม่ได้ ทำให้น้ำตาลเข้าเซลล์ไม่ได้ หรือที่เรียกว่าภาวะต้านอินซูลินหรือภาวะดื้อต่ออินซูลิน

ในคนธรรมดา อินซูลินปล่อยออกมาจากตับอ่อนทำหน้าที่ไขกุญแจเพื่อปล่อยให้น้ำตาลเข้าสู่เซลล์เพื่อให้ร่างกายนำไปใช้เป็นพลังงานได้ คนธรรมดาจะมีอินซูลินที่เหมาะสมกับระดับน้ำตาลเราก็จะควบคุมระดับน้ำตาลให้ไม่สูงได้ มีน้ำตาลเยอะก็ปล่อยอินซูลินเยอะ มีน้ำตาลน้อยก็ปล่อยอินซูลินน้อย น้ำตาลจะถูกนำเอาไปใช้ได้หมด ในคนที่เป็นเบาหวานชนิดที่ 1 เกิดจากร่างกายไม่มีอินซูลิน ในคนที่เป็นเบาหวานชนิดที่ 2 เกิดจากอินซูลินทำงานไม่ได้เรียกว่าเป็นภาวะต้านอินซูลิน และเมื่อเป็นเบาหวานนานหลายคนก็จะมีภาวะของการผลิตอินซูลินได้น้อยลงอีกด้วย ทำให้คนที่เป็นเบาหวานมานานต้องรักษาด้วยการฉีดอินซูลินเพราะอินซูลินผลิตได้ไม่เพียงพอต่อความต้องการของร่างกาย

คำถามจากสมาชิก : เบาหวานเกี่ยวข้องกับกรรมพันธุ์หรือไม่?

คำตอบจากอาจารย์ :โรคเบาหวานเกี่ยวข้องกับกรรมพันธุ์ เพราะจากการติดตามคนที่เป็นเบาหวานพบว่าจะมีสมาชิกในครอบครัว พ่อแม่ญาติพี่น้อง หลายๆ คนในวงศ์ตระกูลเป็นเบาหวานด้วย แสดงว่ามีการถ่ายทอดทางพันธุกรรม โดยเบาหวานชนิดที่ 2 มีการถ่ายทอดทางพันธุกรรมแรงกว่าเบาหวานชนิดที่ 1  และถึงแม้ว่าโรคเบาหวานจะเกี่ยวข้องกับกรรมพันธุ์ (ประมาณ 7-8%) แต่ในครอบครัวที่ไม่มีกรรมพันธุ์ ทุกคนก็มีโอกาสที่จะเป็นเบาหวานได้ (เป็นโรคเบาหวานจากพฤติกรรมของเราเอง 10-20%)

ระดับน้ำตาลในเลือดของคนเราไม่คงทีตลอดเวลา แต่จะขึ้นๆ ลงๆ ตลอด การขึ้น-ลงจะขึ้นอยู่กับการกินอาหาร ประเภทของอาหารที่กิน ตับปล่อยน้ำตาลออกมาเยอะหรือไม่? ร่างกายของเราใช้น้ำตาลเยอะหรือเปล่า? เช่น น้ำตาลในช่วงกลางคืน ในขณะที่เรานอนอยู่ระดับน้ำตาลไม่ได้เกิดจากการกินแต่เกิดจากการที่ตับปล่อยน้ำตาลออกมา หลังจากตื่นนอนและกินข้าวเช้าแล้ว ระดับน้ำตาลที่สูงขึ้น สูงจากอาหารที่เรากิน แล้วระดับน้ำตาลก็จะค่อยๆ ลดลง และสูงขึ้นอีกครั้งหลังจากที่เรากินข้าวกลางวัน ระดับน้ำตาลจึงไม่เป็นเส้นตรงได้ทั้งวัน

ระดับน้ำตาลในเลือดของคนเราไม่คงทีตลอดเวลา แต่จะขึ้นๆ ลงๆ ตลอด

ระดับน้ำตาลจะสูงขึ้นแค่ไหนขึ้นอยู่กับอะไร?  ขึ้นอยู่กับว่าเรากินแป้งในมื้อนั้นๆ เยอะแค่ไหน!

ระดับน้ำตาลในคนปกติ ก่อนอาหารจะไม่เกิน 100 มก./ดล. และหลังอาหารจะไม่เกิน 140 มก./ดล. คนที่เริ่มเป็นเบาหวานใหม่ๆ ระดับน้ำตาลหลังอาหารจะขึ้นมากว่า 140 มก./ดล.ให้เห็นก่อน คุณหมอจึงจะทำการตรวจสอบด้วยการให้กินน้ำหวาน หรือให้มาตรวจน้ำตาลโดยไม่ต้องงดอาหารการมาก่อน แต่สำหรับคนที่เป็นเบาหวานแน่ๆ แล้ว น้ำตาลหลังจากที่อดอาหาร 8 ชม.เกิน 126 มก./ดล.แล้ว ระดับน้ำตาลหลังอาหารอาจจะสูงได้ถึง 2-300 มก./ดล. เพราะฉะนั้นคนเป็นเบาหวานต้องรู้ว่า เจาะเลือดเจาะเวลาไหน การแปลผลเลือดจะได้แปลถูก และแก้ไขได้อย่างถูกต้อง

อาการของโรคเบาหวาน

อาการของโรคเบาหวาน สำหรับคนที่มีระดับน้ำตาลในเลือดสูงกว่าปกติ (ค่าปกติจะอยู่ที่ 70 มก./ดล. และไม่เกิน 140 มก./ดล.) โดยระดับน้ำตาลจะค่อยๆ สูงขึ้น จนเมื่อสูงถึง 180-200 มก./ดล.ไตก็จะเก็บน้ำตาลไม่ไหว ไตของคนเราเหมือนเขื่อนกั้นน้ำ เมื่อถึงจุดจุดหนึ่งก็จะล้น เมื่อระดับน้ำตาลสูงถึงจุดนี้ก็จะมีน้ำตาลล้นออกมาในปัสสาวะ ทำให้เกิดภาวะปัสสาวะบ่อย คอแห้ง หิวน้ำ รู้สึกเพลีย ผอมลง แม้น้ำตาลเราจะสูงแต่เราจะผอมลงเพราะเซลนำน้ำตาลไปใช้ในร่างกายไม่ได้ เมื่อร่างกายไม่ได้รับอาหารหรือน้ำตาล ร่างกายก็จะผ่ายผอมลง

รศ.นพ.สมพงษ์ สุวรรณวลัยกร

หลังจากการบรรยายภาพสไลด์ อาจารย์ได้เปิดวิดีโอที่เป็นการ์ตูนและวิดีโอเกี่ยวกับเบาหวานโดยได้อธิบายตามไปด้วย ในภาพหมวดหมู่อาหารหลักๆ ที่เรากินคือ หมวดข้าวแป้งและน้ำตาลหรือคาร์โบไฮเดรต  สุดท้ายจะถูกน้ำย่อยสลายกลายเป็นโมเลกุลที่เล็กลงสำหรับการดูดซึมคือ น้ำตาลเป็นน้ำตาลในเลือด ในหมวดนี้มีข้าว ขนมปัง ของหวาน นม และผลไม้, หมวดเนื้อสัตว์หรือโปรตีน จะถูกย่อยจากโปรตีนขนาดใหญ่ไปเป็นหน่วยเล็กลงเรียกว่ากรดอามิโนที่ใช้ในการดูดซึมของร่างกาย, และหมวดไขมัน

คำถามของสมาชิก :  การออกกำลังกายช่วยอะไร?

คำตอบของอาจารย์ : น้ำตาลที่ถูกดูดซึมไว้ใช้เป็นพลังงาน บางส่วนจะถูกเก็บเอาไว้ที่ตับ แต่เพราะตับเก็บได้จำกัด บางส่วนจะเก็บไว้ที่กล้ามเนื้อ ซึ่งกล้ามเนื้อก็เก็บได้จำกัด บางส่วนจะเก็บไว้ที่ไขมัน ซึ่งไขมันเก็บได้ไม่จำกัด สามารถที่จะขยายตัวไปได้เรื่อยๆ ในรูปของไขมันไตรกลีเซอไรด์ การขยายตัวของไขมันได้ไม่จำกัดนี้เป็นเหตุผลที่ทำให้คนที่กินเยอะจึงอ้วน ทั้งตับ กล้ามเนื้อและไขมัน จะทำหน้าที่ได้เหมือนกันคือ เก็บกักน้ำตาลและปล่อยน้ำตาลที่เก็บไว้ออกมา การออกกำลังกายส่งผลให้เลือดไปเลี้ยงกล้ามเนื้อมากขึ้น กล้ามเนื้อขยายตัวมากขึ้น ทำให้เก็บและใช้น้ำตาลได้มากขึ้น  คำถามของสมาชิก : เมื่อออกกำลังกาย ร่างกายใช้น้ำตาลหรือไขมัน?

คำตอบของอาจารย์ : การออกกำลังกายจะช่วยคุมทั้งระดับน้ำตาลและไขมัน เมื่อเริ่มต้นเดินออกกำลัง ในช่วง 15 นาทีแรกร่างกายจะใช้น้ำตาลที่มาจากตับก่อน ในช่วง 15-30 นาทีร่างกายเริ่มใช้น้ำตาลจากกล้ามเนื้อ ในช่วง 30 นาทีขึ้นไป ร่างกายจะดึงน้ำตาลมาใช้จากไขมัน ดังนั้นหากใครต้องการออกกำลังกายเพื่อลดน้ำหนักและลดไขมันจึงต้องใช้เวลาในการออกมากกว่า 30 นาทีขึ้นไป

ภาวะแทรกซ้อนจากโรคเบาหวาน

ภาวะแทรกซ้อนที่เกิดจากโรคเบาหวานที่เกิดจากระดับน้ำตาลที่สูง ระดับน้ำตาลที่สูงเป็นภาวะที่ไม่ดี เพราะน้ำตาลจะไปจับกับเนื้อเยื่อต่างๆ ที่เรียกว่าเป็นการเชื่อม น้ำตาลจะอยู่ในเลือด เลือดอยู่ในหลอดเลือด ด่านแรกที่ถูกเชื่อมก็คือหลอดเลือดของเราน้ำตาลจะไปเชื่อมเนื้อเยื่อต่างๆ ในร่างกายทั้งหมดไม่ว่าจะเป็นอวัยวะ ตา ไต เส้นประสาท เมื่อการเชื่อมนี้เกิดขึ้นเป็นระยะเวลานาน โครงสร้างของร่างกายก็เกิดการเปลี่ยนแปลง โดยเฉพาะหลอดเลือด หลอดเลือดเป็นอวัยวะที่ถูกเชื่อมแล้วแย่ ทำให้หลอดเลือดแข็งและตีบ ทำให้เกิดการเสื่อมสมรรถภาพทางเพศในเพศชาย ตามัวเพราะหลอดเลือดตาเสียหาย ชาปลายมือปลายเท้า เกิดการตืดเชื้อบ่อยเพราะระดับน้ำตาลที่สูงทำให้เกิดการติดเชื้อได้ง่าย น้ำตาลเป็นอาหารที่เชื้อโรคชอบ ผิวหนังและผมก็มีเลือดไปเลี้ยง คนที่เป็นเบาหวานแล้วน้ำตาลสูงก็จะมีผิวหนังที่เหี่ยวย่นกว่าคนที่ไม่เป็นเบาหวานหรือคุมได้

ดวงตา เป็นอวัยวะเดียวที่สามารถมองเห็นหลอดเลือดได้ ทำให้คุณหมอสามารถมองเห็นได้ว่าหลอดเลือดของเรามีการเปลี่ยนแปลงแล้วหรือยัง  หมอตาจึงเป็นคนที่สามารถสังเกตเห็นภาวะแทรกซ้อนจากโรคเบาหวานได้รวดเร็วมาก หลอดเลือดฝอยที่มีเลือดออกในผู้ที่เป็นเบาหวาน หากปล่อยให้เลือดออกซ้ำแล้วซ้ำอีกจะทำให้เกิดพังผิดและพังผิดก็จะดึงจอประสาทตาให้หลุดลอก จะทำให้ตาบอดถาวร

ไต คนที่เป็นเบาหวานลงไตจึงมีโปรตีนรั่วออกมาทำให้เกิดภาวะฉี่เป็นฟอง ซึ่งนานวันเข้าก็จะเป็นโรคไตวาย

เส้นประสาทเสื่อมและตาย เส้นประสาทที่เสื่อมก็จะทำให้เราไม่มีความรู้สึกและเลือดก็มาเลี้ยงไม่ได้ จะมีอาการชาปลายเท้า ปลายมือ จนไม่มีความรู้สึก เป็นเหตุให้รูปเท้าผิดปกติหรือหากเส้นเลือดตีบจะทำให้เลือดไม่ไปเลี้ยงเป็นเหตุให้เนื้อตายต้องตัดนิ้วหรือตัดขาได้

คำถามของสมาชิก : ทำไมเวลาเป็นไข้แล้วน้ำตาลสูง?

คำตอบของอาจารย์ : เวลาเราไม่สบาย ร่างกายจะมีการเปลี่ยนแปลงต่างๆ มากมาย รวมถึงทำให้ฮอร์โมนต่างๆ ในร่างกาย เช่น ฮอร์โมนกลูคากอน ฮอร์โมนคอร์ติซอล โกรทฮอร์โมน ที่ปกติมีผลให้ระดับน้ำตาลสูงทำงานผิดปกติไปด้วย ซึ่งเป็นไปตามกลไกธรรมชาติของร่างกายในช่วงที่เราไม่สบายทำให้ระดับน้ำตาลสูงขึ้น เมื่อเราหายจากการเป็นไข้ ไม่สบาย ระดับฮอร์โมนต่างๆ ก็จะกลับมาเป็นปกติเหมือนเดิม

ที่มา : จากบทความจิบกาแฟยามสาย สไตล์ลักข์เล่า ที่พิมพ์ลงในจดหมายข่าวของชมรมเบาหวาน รพ.จุฬาลงกรณ์ ฉบับที่ 159 เดือนมกราคม 2561

 
Advertisements

ลักข์ฟังมาเล่า : สัมภาษณ์ปูชนียบุคคลของชมรมเบาหวานโดย รศ.นพ.สมพงษ์ สุวรรณวลัยกร

รศ.นพ.สมพงษ์ สุวรรณวลัยกร ประธานที่ปรึกษากิตติมศักดิ์ของชมรมเบาหวาน สัมภาษณ์คุณสัญญา เมฆสุวรรณ และคุณอุไร พันธุมโพธิ์ ปูชนียบุคคลของชมรม

อาจารย์สมพงษ์กล่าวว่าตำราเรียนที่ดีที่สุดของแพทย์คือ ประสบการณ์ของผู้ป่วย วันนี้อาจารย์จึงขอทำการสัมภาษณ์ปูชนียบุคคลของชมรมเบาหวานที่อาจารย์ให้ความนับถือ ท่านแรกคือ คุณสัญญา เมฆสุวรรณ ซึ่งเป็นคนร่วมก่อตั้งชมรมเบาหวานของรพ.จุฬาลงกรณ์ตั้งแต่เริ่มแรก และท่านที่สองคือ คุณอุไร พันธุมโพธิ์ ที่สามารถดูแลตัวเองได้ดีกราฟระดับน้ำตาลไม่เคยพุ่งขึ้นสูงเลย อาจารย์ขอสัมภาษณ์เพื่อที่จะได้เป็นการแบ่งปันความรู้แก่เพื่อนสมาชิกถึงการก่อตั้งชมรม และวิธีการดูแลตัวเองของผู้สูงอายุยังไงให้แข็งแรงและสุขภาพดี

คุณสัญญาได้เล่าถึงอดีตเมื่อ 20 ปีที่ได้เข้าค่ายเบาหวานเป็นครั้งที่ 5  แล้วอาจารย์สมพงษ์ได้บอกข่าวดีกับทุกคนถึงเรื่องการก่อตั้งชมรมเบาหวาน เพราะทุกครั้งที่กลับจากค่ายเบาหวานต่างก็กระจัดกระจายกันไป ไม่มีการรวมกลุ่มแลกเปลี่ยนประสบการณ์ หรือความคิดเห็น ระหว่างกันเลย การมีชมรมทำให้พวกเราได้รวมตัวกัน ช่วยเหลือซึ่งกันและกัน เราเริ่มต้นจากศูนย์โดยคณะกรรมการชุดแรกล้วนมีแนวคิดตรงกันว่าเราจะทำอะไรเพื่อชมรมเบาหวานของเราได้บ้าง ที่อยากจะกล่าวถึงคือ อาจารย์ปรียา ศิริปิ่นเพ็ชร เป็นหนึ่งในกรรมการรุ่นแรกที่ทำงานอย่างแข็งขันแต่ปัจจุบันท่านไม่ได้อยู่กับเราแล้ว และอีกท่านที่ร่วมเหนื่อยกันมาตั้งแต่ต้นจนถึงทุกวันก็ยังทำหน้าที่มาตลอด 20 ปีคือ อาจารย์พันธ์ทิพย์ ไชยสังข์ ที่มีหน้าที่ประสานงานระหว่างโรงพยาบาลกับชมรม และตำแหน่งในปัจจุบันคือเหรัญญิกของชมรม ส่วนตัวคุณสัญญาได้ทำหน้าที่ออกแบบโลโก้ของชมรม โดยมีรูปกาชาดอยู่กึ่งกลางของประกายดาวที่เป็นรูปของศิลปะไทย มีความหมายถึงความต้องการให้ชมรมของเราไปสู่ดวงดาว ซึ่งก็คือความเป็นเลิศของชมรม ซึ่งเราได้ทำสำเร็จแล้ว

คุณอุไร อายุ 89 ปี 8 เดือน เป็นเบาหวานมา 37 ปีแล้ว เดิมเป็นอาจารย์และ 9 ปีสุดท้ายก่อนเกษียณได้มาทำงานที่วิเทศสัมพันธ์ สภากาชาดไทย โดยส่วนตัวมีความสนใจที่จะเข้ารับการอบรมความรู้เกี่ยวกับการพยาบาลต่างๆ ที่จัดขึ้นในกรมกองต่างๆ เพราะเห็นว่าจะเป็นประโยชน์แก่ตัวเองและครอบครัว ซึ่งปัจจุบันก็ได้นำความรู้มาดูแลสามีที่ป่วยนอนติดเตียงมา 4 ปีแล้ว การมาเป็นสมาชิกที่ชมรมเบาหวาน ทำให้รู้ว่าชมรมนี้มีพลังแม่เหล็กที่ดึงดูดให้มาเป็นประจำ เพราะการเดินทางมาร่วมกิจกรรมเสวนานอกจากจะได้ความรู้ในด้านต่างๆ แล้วยังทำให้ตัวเองได้เคลื่อนไหวออกจากบ้าน ต้องแต่งตัว ต้องคิดวางแผนที่จะเดินทางมาขึ้นรถ ซึ่งนับเป็นการออกกำลังกายไปในตัวด้วย ทำให้รู้สึกว่าชีวิตมีค่า มาชมรมแล้วรู้สึกเบิกบาน มาแล้วทำให้รู้จักโรคเบาหวานอย่างถูกต้องจากที่เมื่อก่อนรู้เพียงครึ่งๆ กลางๆ

คุณสัญญา เห็นชมรมเบาหวานก้าวหน้าอยู่ตลอดเวลา สมดังที่ปรารถนาว่าอยากจะเห็นชมรมของเราจะเดินถึงดวงดาวแม้หนทางจะอยู่ไกลและยากลำบากก็ตาม ในปัจจุบันการติดต่อสื่อสารระหว่างสมาชิกก็ได้พัฒนาตามเทคโนโลยีทันด้วยการมีไลน์กลุ่มของชมรมเบาหวาน ทั้งแบบวิชาการที่ตั้งโดยอ.พิสนธ์เพื่อให้สมาชิกชมรมเบาหวานถามปัญหาเกี่ยวกับเรื่องยา เรื่องโรค ทั้งแบบเป็นกลุ่มที่เอาไว้คุยทักทายกันตามอัธยาศัย รวมถึงเรายังคงมีจดหมายข่าวของชมรม ที่แจ้งข่าวสารการเคลื่อนไหวของชมรมตลอดเวลา และหากสมาชิกท่านใดที่พลาดการเสวนาประจำเดือน ในจดหมายข่าวของเราก็ยังมีการบอกเล่าเรื่องราวความรู้ของงานเสวนาที่ผ่านมาอีกด้วย

อาจารย์สมพงษ์ กล่าวชื่นชมความสามารถของคุณสัญญาที่แม้จะอยู่ในวัย 80 แต่ยังคงความสามารถในการแต่งกลอนและเพลงในระยะเวลาอันรวดเร็ว รวมทั้งคุณสัญญาได้แต่งเพลงให้กับชมรมเป็นจำนวนหลายเพลงอีกด้วย

และได้กล่าวชื่นชมคุณอุไรว่า เป็นคนมีวินัย ทุกครั้งที่ไปค่ายเบาหวานคุณอุไรจะชนะการประกวดผลน้ำตาลในค่ายเสมอ

คุณอุไรบอกเคล็ดลับในการดูแลตัวเองว่า การมาฟังเสวนาทำให้มีความรู้ และความรู้ของการเสวนาทุกครั้งก็เป็นความรู้ใหม่ที่ทันสมัย ชวนให้มาติดตามทุกครั้ง ด้วยความอยากรู้ว่าจะทำยังไงให้มีชีวิตอยู่ได้อย่างไม่เป็นภาระของคนอื่น เรื่องอาหารการกิน ก็เป็นคนกินของหวานแต่เรื่องสำคัญที่ได้เรียนรู้จากการมาฟังเสวนาที่ชมรมคือ หลักโภชนาการ ทำให้รู้ว่าอะไรควรหรือไม่ควรกิน สิ่งที่กินได้ควรกินแค่ไหนถึงจะพอดี แล้วทุกครั้งที่มาหาหมอ คุณอุไรมาด้วยความศรัทธาในตัวหมอที่รักษา เมื่อหมอให้คำแนะนำอะไรมาก็จะปฏิบัติตาม แต่ถ้าสงสัยก็จะถามเพื่อความเข้าใจก่อนปฏิบัติ เมื่อหมอนัดก็จะไปตามนัดอย่างสม่ำเสมอทุกครั้ง กินยาครบตามเวลาที่คุณหมอให้มา ทำงานบ้านเป็นประจำ ออกกำลังกายทุกวัน ใช้เวลาในชีวิต 24 ชม.ให้มากกว่า 24 ชม.ตลอดเวลา

คุณศุภะลักษณ์ประธานชมรมตั้งคำถามว่า การมีชมรมช่วยอะไร หรือให้ประโยชน์อะไรกับสมาชิกได้บ้าง?

คุณสัญญา ช่วยให้เรามีชีวิตยืนยาว ปลอดจากโรคแทรกซ้อนได้ ถ้าเราเชื่อคำแนะนำของหมอ และเรามีเพื่อนที่เราแบ่งปันสิ่งต่างๆ ได้เหมือนสมาชิกในครอบครัว

คุณอุไร ได้หลักธรรมะจากอาจารย์หมอคือ ได้รู้กิเลส คือ ความอยากกิน ถ้าเราคุมกิเลสความอยากกินนี้ได้ การควบคุมรักษาเบาหวานก็จะทำได้ง่ายขึ้น การควบคุมสติได้ เราก็จะรู้จักระมัดระวังตัว แต่การคุมสตินี้ต้องทำอย่างไม่เคร่งเครียดเพราะจะทำให้เกินผลร้ายกับตัวเอง การคลายเครียดสามารถทำได้โดยชื่นชมต้นไม้ ดอกไม้ เสียงดนตรี หาเพื่อนที่รู้ใจพูดคุย การไปค่ายเบาหวานทำให้รู้ทันกิเลสของตัวเอง ถ้าคุมสติได้ก็จะได้ อารมณ์ดี ออกกำลังกายได้ คุณอุไรไม่ได้อยากมีชีวิตอยู่ยาวนาน แต่อยากให้การมีชีวิตอยู่สามารถอยู่ได้อย่างปลอดภัย พึ่งพาตัวเองได้ ไม่เป็นภาระของใคร สุขภาพของเราจะดีได้ เราต้องเป็นคนลงมือทำเอง

อาจารย์สมพงษ์กล่าวในตอนท้ายว่า ชมรมเบาหวานของเราเริ่มต้นมาจากการจัดค่ายเบาหวาน พอเราจัดค่ายเบาหวานได้ครบ 5 ค่ายก็สามารถรวบรวมสมาชิกได้ 100 กว่าคน ครั้งแรกที่จัดค่ายอาจารย์ถูกปรามาสว่าการจัดค่ายให้กับผู้สูงอายุจะเกิดประโยชน์ได้อย่างไร? แต่ทุกคนก็ทำให้เห็นว่า คำสุภาษิตที่บอกว่าไม้อ่อนดัดง่าย ไม้แก่ดัดยาก ไม่เป็นความจริง สมาชิกทุกคนพิสูจน์ให้เห็นแล้วว่า ไม้ยิ่งแก่ยิ่งดี ยิ่งเก๋า ยิ่งมีประสบการณ์ ไม้แก่ต้องค่อยๆ ดัด แต่ยิ่งดัดยิ่งสวย

สิ่งที่ชมรมเบาหวานโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ได้ทำมาโดยตลอดคือ ได้สร้างสิ่งดีงามให้กับสถาบันแห่งนี้  และอยากให้ทุกคนช่วยกันต่อไปเพื่อเป็นแรงให้เกิดชมรมเบาหวานขึ้นในที่ต่างๆ กระจายเป็นวงกว้างออกไป เพราะยังมีคนเป็นเบาหวานอีกเป็นจำนวนมากที่ยังไม่รู้จัก ไม่เข้าใจว่า โรคเบาหวานคืออะไร เขารู้แต่ว่าเป็นเบาหวาน มาหาหมอ เจาะเลือด ปรับยา แล้วกลับไปบ้าน แล้วก็ทำให้คนไข้เบาหวานจำนวนมากในบั้นปลายต้องล้างไต ต้องตัดขา การกระจายสิ่งเรามี ที่เราโชคดีที่เป็นเบาหวานแล้วมีความรู้ เราต้องสนับสนุนคนอื่นๆ  เพื่อขยายชมรมเบาหวานให้กระจายไปในวงกว้าง อย่างที่ประธานชมรมของเราทำอยู่ร่วมกับสมาคมเบาหวานแห่งประเทศไทย เพื่อที่จะจัดตั้งเครือข่ายสมาพันธ์ชมรมเบาหวานทั่วประเทศ  โดยมีชมรมเบาหวานของเราเป็นต้นแบบของชมรมเบาหวานอื่นๆ ในประเทศไทย

สมาชิกชมรมรู้สึกเหมือนอย่างที่ลักข์รู้สึกไหมคะว่า ถ้าทีมบุคลากรทางการแพทย์และผู้ป่วยโรคเบาหวานของโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ไม่ได้มีหัวใจดวงเดียวกัน ชมรมเบาหวานของเราก็คงจะไม่สามารถถือกำเนิดเกิดขึ้น และเติบโตอย่างสง่างามเหมือนที่เป็นอยู่ทุกวันนี้?

ที่มา : จากบทความจิบกาแฟยามสาย สไตล์ลักข์เล่า ที่พิมพ์ลงในจดหมายข่าวของชมรมเบาหวาน รพ.จุฬาลงกรณ์ ฉบับที่ 15ุ7 เดือนพฤศจิกายน 2560

ลักข์ฟังมาเล่า : การรักษาเบาหวานยุคใหม่ “แบบเจาะจงเป้าหมายเฉพาะราย”

กิจกรรมเสวนา “จิบการแฟยามสาย สไตล์เบาหวาน” ชมรมเบาหวาน รพ.จุฬาลงกรณ์ โดย รศ.นพ.สมพงษ์ สุวรรณวลัยกร

วิทยากรบรรยายในงานเสวนาของชมรมฯ เดือนมีนาคม รศ.นพ.สมพงษ์  สุวรรณวลัยกร

เรื่อง     การรักษาเบาหวานยุคใหม่  “แบบเจาะจงเป้าหมายเฉพาะราย”

หลังจากที่อาจารย์สมพงษ์แสดงความยินดีที่ชมรมเบาหวาน รพ.จุฬาลงกรณ์ที่ได้รับรางวัลที่ 1 จากการประกวดชมรมเบาหวานทั่วประเทศแล้ว อาจารย์เริ่มต้นการบรรยายด้วยการบอกจุดประสงค์ของการบรรยายแก่สมาชิกคือ ต้องการให้สมาชิกชมรมมีความรู้ทันยุค ทันสมัย ทันข้อมูลข่าวสารของโลกเบาหวานที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน เพราะในช่วง 3-4 ปีที่ผ่านมาเป็นที่ยอมรับกันทั่วโลกแล้วว่าโรคเบาหวานนั้นเป็นโรคเฉพาะคน เพราะแต่ละคนที่เป็นเบาหวานนั้นไม่เหมือนกันสักคน ดังนั้นการรักษาเบาหวานจึงเป็นเรื่องเฉพาะแต่ละบุคคล ยารักษาเบาหวานที่เรากินแล้วได้ผลดี ไม่ได้หมายความว่าจะได้ผลดีกับคนอื่นด้วย เพราะสาเหตุที่ระดับน้ำตาลในเลือดสูงของแต่ละคนแตกต่างกัน การแบ่งยาให้กับคนอื่นกินจึงเป็นสิ่งที่ผิดไม่ควรทำอย่างเด็ดขาด

ระดับน้ำตาลในเลือดของคนเป็นเบาหวานสูง (Hyperglycemia) ได้อย่างไร? น้ำตาลที่สูงนั้น มาจากไหน?

ภาพกลไกของภาวะน้ำตาลในเลือดสูงในคนที่เป็นเบาหวาน (Hyperglycemia)

ระดับน้ำตาลสูงจากอาหารที่เรากินเป็นคำตอบที่ถูกต้อง แต่ยังไม่ทั้งหมด เพราะในขณะที่เราไม่ได้กิน น้ำตาลก็ไม่ได้หมดไปจากร่างกายเรา ซึ่งแสดงให้เห็นว่านอกจากการกินแล้ว กลไกการทำงานของร่างกายก็สามารถสร้างน้ำตาลขึ้นมาได้เอง

ร่างกายของเรามีกระบวนการสร้างน้ำตาลเองอย่างไร?

ตับอ่อน ในตับอ่อนของเรามีเซล 2 ชนิด ชนิดที่ 1 เรียกว่าเบต้า มีหน้าที่สร้างฮอร์โมนชื่ออินซูลิน ฮอร์โมนอินซูลินมีหน้าที่พาน้ำตาลเข้าสู่เซลต่างๆ หรือที่เรารู้กันดีว่า อินซูลินมีหน้าที่ลดน้ำตาลนั่นเอง ชนิดที่ 2 เรียกว่า อัลฟ่า มีหน้าที่สร้างฮอร์โมนกลูคากอน ซึ่งทำหน้าที่ตรงข้ามกับฮอร์โมนอินซูลินคือ เพิ่มระดับน้ำตาล เซลทั้ง 2 อย่างนี้ทำหน้าที่ตรงข้ามกันแบบนี้เพื่อความปลอดภัยของร่างกาย เช่น เมื่อน้ำตาลในร่างกายตกเพราะมีฮอร์โมนอินซูลินมากเกินไป แม้ร่างกายจะหยุดสร้างอินซูลินทันที แต่กว่าที่น้ำตาลเราจะขึ้นได้ก็ต้องใช้เวลา อัลฟ่าเซลจะสร้างฮอร์โมนกลูคากอนให้ร่างกายมีน้ำตาลขึ้นมาได้ทันที หรือถ้าร่างกายมีน้ำตาลสูง การจะรอให้เบต้าเซลสร้างฮอร์โมนอินซูลินขึ้นมาก็ไม่ทัน แต่การที่อัลฟ่าเซลหยุดสร้างกลูคากอนก็สามารถทำให้น้ำตาลลงได้ เพราะฉะนั้นถึงแม้ว่าฮอร์โมนอินซูลิน และ กลูคากอนจะทำงานตรงข้ามกัน แต่ก็เป็นไปเพื่อเสริมฤทธิ์ซึ่งกันและกันเพื่อให้ร่างกายเราปลอดภัย คนที่เป็นเบาหวานจึงเป็นคนที่มีฮอร์โมนอินซูลินลดลง และมีฮอร์โมนกลูคากอนมากเกินไป

นอกจากตับอ่อนแล้วร่างกายเรายังมี “เซลไขมัน” ไว้กักเก็บน้ำตาล เรามี “กล้ามเนื้อ” ไว้เก็บน้ำตาล และ “ตับ” เป็นตัวเก็บน้ำตาลได้อีกด้วย สาเหตุที่กลไกของร่างกายมีอวัยวะหลายอย่างไว้เก็บน้ำตาลก็เพราะ คนเราไม่ได้กินอาหารตลอด 24 ชม. เรากินเป็นมื้อแล้วหยุดพัก ซึ่งในแต่ละมื้อหลังจากที่เราเพิ่งกินเสร็จ น้ำตาลในร่างกายของเราจะขึ้นสูงและในขณะที่ร่างกายยังไม่นำไปใช้ ร่างกายก็จำเป็นจะต้องมีที่เก็บพลังงานที่ได้จากอาหารนี้เอาไว้ก่อน ซึ่งโดยกลไกธรรมชาติของร่างกายเรา จะนำพลังงานสำรองเหล่านี้ไปเก็บไว้ที่ไขมัน กล้ามเนื้อ และตับนั่นเอง

ในช่วงเวลาที่เราไม่ได้กินอาหาร เช่น ในขณะที่นอนหลับ เซลไขมัน กล้ามเนื้อ ตับก็จะมีกระบวนการสร้างและปล่อยน้ำตาลกลับคืนเพื่อให้ร่างกายเราสามารถรักษาระดับน้ำตาลไว้ได้คงที่ตลอดเวลา

ในกระบวนการสร้างและปล่อยน้ำตาลจากเซลไขมัน กล้ามเนื้อ และตับนี้เอง ที่เป็นคำตอบให้กับคนเป็นเบาหวานที่สงสัยว่า ทำไมค่าน้ำตาลตอนเช้าถึงสูงกว่าตอนก่อนนอนทั้งที่ไม่ได้กินอะไรตลอดทั้งคืน ซึ่งสำหรับคนที่เป็นเบาหวานกระบวนการที่เกิดขึ้นนี้เป็นไปอย่างไม่สมดุล การสร้างและปล่อยน้ำตาลออกมามากเกินไปทำให้ระดับน้ำตาลในเลือดจึงสูง

นอกจากนั้นแล้ว กระเพาะและลำไส้ ซึ่งเป็นอวัยวะสำคัญในการดูดซึมอาหาร เราพบว่าคนที่อ้วนมากเมื่อได้รับการรักษาด้วยการตัดกระเพาะบางส่วนออกไป นอกจากจะทำให้ผอมลงได้แล้ว โรคเบาหวานที่เป็นก็ยังหายด้วย เพราะฉะนั้นกระเพาะและลำไส้จึงเป็นอีกอวัยวะที่มีผลต่อระดับน้ำตาลในร่างกาย อีกอวัยวะหนึ่งคือ ไต ไตทำหน้าที่เป็นตัวกรองของเสีย โดยเอาของเสียออกไปทางปัสสาวะและดึงส่วนที่ดีกลับคืนสู่ร่างกาย ส่วนที่ดีที่ไตส่งกลับคืนสู่ร่างกายคือ น้ำตาลและโปรตีน

จะเห็นได้ว่าความรู้ในปัจจุบันทำให้เรารู้ว่าอวัยวะที่ส่งผลต่อระดับน้ำตาลในเลือดให้สูงได้นั้นมีหลายอวัยวะ ยาเบาหวานจึงถูกผลิตขึ้นมาให้ออกฤทธิ์แตกต่างกันตามสาเหตุ เช่น บางคนน้ำตาลสูงจากลำไส้ทำงานเยอะเกินไป บางคนจากตับทำงานไม่ดีเก็บน้ำตาลไม่ได้ บางคนเพราะอ้วนมีไขมันเยอะ บางคนเป็นเพราะไม่ออกกำลังกายเซลกล้ามเนื้อทำงานไม่ดี บางคนไตทำงานไม่ดี ถ้าเรารู้สาเหตุที่แน่ชัดว่าตำแหน่งไหนที่ทำให้ระดับน้ำตาลในเลือดเราสูง เราก็จะสามารถเลือกใช้ยาที่เหมาะสมได้ให้ออกฤทธิ์ถูกตำแหน่งได้

(ฟังการบรรยายแค่สไลด์แรกของคุณหมอ ทำเอาสตั้นไปหลายวินาที  เพราะถึงแม้จะเป็นโรคเบาหวานมา 30 ปี ก็รู้และจำได้แต่เพียงว่าเป็นเบาหวานที่ตัวเองเป็นนั้น เป็นเพราะตับอ่อนเกิดมาแล้วแก่ ผลิตฮอร์โมนอินซูลินได้ไม่เพียงพอต่อความต้องการของร่างกายก็เลยต้องฉีดอินซูลินทุกวัน

พอมาได้ฟังคุณหมออธิบายโดยละเอียดแบบนี้แล้ว ทำให้รู้มากขึ้นว่ากลไกการทำงานของร่างกายมหัศจรรย์และซับซ้อนมาก ฟังแล้วอยากจะกรีดร้องด่าตัวเองว่าโง่มาก (ก ไก่ล้านตัว) เมื่อก่อนนี้ไปหลงเชื่อพวกที่ชอบอ้างว่าตัวเองหวังดี มาแนะนำ มาพาไปซื้อ ไปลอง ไปกิน อาหารเสริมเอย สมุนไพรทั้งไทย ทั้งจีนเอย น้ำสารพัด ผงสกัด อะไรต่อมิอะไรที่อ้างว่าลดน้ำตาลได้ รักษาเบาหวานให้ดีขึ้นได้ ไปเชื่อคนพวกนั้นได้อย่างไรกัน แต่ละคนที่แนะนำมาไม่เคยมีใครหน้าไหนอธิบายที่มาที่ไปของโรคเบาหวานได้อย่างที่คุณหมออธิบายเลยสักคน!)

 

ภาพตารางเปรียบเทียบยาลดน้ำตาลแต่ละชนิดที่คุณหมอต้องจำเพื่อเลือกใช้ชนิดยาให้ถูกต้อง และปริมาณให้เหมาะสมแก่ผู้ป่วยเบาหวาน

ยาเบาหวานที่มีใช้กันอยู่ในปัจจุบันนี้มีอยู่มากกว่า 30 ชนิด แล้วหมอจะเลือกยาชนิดไหนให้กับคนที่เป็นเบาหวานแต่ละคน?

อาจารย์ได้อธิบายถึงยากลุ่มต่างๆ ทั้ง 7 กลุ่มโดยอธิบายถึงการออกฤทธิ์ ข้อดีและข้อเสียของยา พร้อมทั้งเปิดตารางเปรียบเทียบลดน้ำตาลแต่ละชนิดให้ดูว่าอาจารย์และหมอทุกท่านที่รักษาเราจะต้องจำคุณสมบัติและข้อควรระวังของยาทุกชนิดโดยคุณ้หมอที่รักษาผู้ป่วยจะดูรายละเอียดของผู้ป่วยแต่ละคน เช่น อายุ เพศ น้ำหนักตัว มีโรคหัวใจหรือไม่  มีปัญหาเรื่องทางเดินอาหารหรือไม่ อ้วนหรือผอม มีตับไตผิดปกติหรือเปล่า มีภาวะเรื่องหลอดเลือดร่วมหรือไม่ แล้วจึงจะเลือกยาที่เหมาะสมที่สุดให้กับผู้ป่วยแต่ละคน ซึ่งวิธีการนี้ก็สามารถนับได้ว่าเป็นการเลือกยาให้แบบเจาะจงเฉพาะคนสำหรับผู้ป่วยโดยสังเกตจากลักษณะชองผู้ป่วยเป็นหลัก

ภาพหลักพื้นฐานของการรักษาแบบเฉพาะรายบุคคลตามลักษณะพันธุกรรม ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต

และในอนาคตอันใกล้ที่การแพทย์พัฒนาไปถึงขั้นตรวจพันธุกรรมได้อย่างละเอียด แพทย์จะยิ่งสามารถให้ยาที่ออกฤทธิ์ได้ตรงจุดได้ทันที โดยวิธีนี้จะก่อให้เกิดผลข้างเคียงของยาต่อตัวผู้ป่วยน้อยที่สุด ซึ่งปัจจุบันในการรักษาโรคมะเร็งเริ่มใช้วิธีตรวจพันธุกรรมในการรักษาแล้ว

(ยิ่งฟังการบรรยายก็ยิ่งรู้สึกว้าววววววว่าเทคโนโลยีการรักษาในปัจจุบันนี้ก้่วหน้าไปมาก เมื่อ 100 กว่าปีก่อนคนเป็นโรคเบาหวาน จะถือว่าเป็นโรคแห่งความตายเป็นโรคที่เกิดขึ้นกับใครแล้ว ตายทุกรายแน่นอน แต่หลังจากมีการค้นพบอินซูลิน มีการค้นคว้าและวิจัยจนค้นพบว่าระดับน้ำตาลในเลือดเราสูงได้อย่างไร และมีการผลิตยาขึ้นมาเพื่อรักษาอาการได้ตรงจุดและดีขึ้นเรื่อยๆ ในอนาคตยังจะสามารถหาสาเหตุของแต่ละคนได้อย่างชัดเจนทันทีด้วยผลจากการตรวจหาพันธุกรรม … แบบนี้ต้องเรียกว่าอีกไม่นานเราจะได้พบกับการรักษาเฉพาะคนแบบ Thailand 5.0 แน่ๆ …. เพราะฉะนั้นเราทุกคนที่เป็นเบาหวานต้องดูแลตัวเอง อย่าหลงอยู่ในยุค Thailand 0.44 ที่ยังคิดว่ายาผีบอกที่คนเอามาหลอกว่ากินแล้วรักษาได้ อาหารเสริม สมุนไพรไทย-จีน สารสกัด หรือวิธีการรักษาที่ไม่ใช่บุคคลากรทางการแพทย์ที่เชื่อถือได้ จะรักษาเบาหวานให้หายขาดได้เป็นอันขาดนะ)

แนวทางการรักษาผู้ป่วยเบาหวานที่สมาคมเบาหวานของสหรัฐอเมริกาประกาศ

จากนั้นอาจารย์ได้เล่าถึงมาตรฐานของการรักษาเบาหวานที่ประกาศโดยสมาคมเบาหวานของสหรัฐอเมริกาที่เป็นที่ยอมรับทั่วโลกที่แพทย์ทุกคนต้องอ่านเพื่อให้แพทย์รู้ถึงเป้าหมายของการรักษาเบาหวานว่าค่าระดับน้ำตาลที่แสดงว่าการควบคุมเบาหวานอยู่ในเกณฑ์ที่ดี คือ ระดับ HbA1C(ฮีโมโกลบินเอวันซี) ต้องน้อยกว่า 7%  ระดับน้ำตาลในเลือดเจาะปลายนิ้วก่อนรับประทานอาหาร 80-130 มก./ดล. และระดับน้ำตาลในเลือดหลังรับประทานอาหารไม่เกิน 180 มก./ดล. และแนวทางการรักษาเบาหวานที่สำคัญคือให้ยึดถือผู้ป่วยเป็นศูนย์กลาง เพราะการรักษาเบาหวานจะได้ผลดีหรือไม่ ไม่ใช่ขึ้นอยู่กับหมอแต่ขึ้นอยู่กับตัวผู้ป่วยจึงต้องรับฟังผู้ป่วย ตอบสนองต่อความต้องการของผู้ป่วย ที่สำคัญคือต้องให้ผู้ป่วยมีส่วนร่วมในการตัดสินใจว่าจะดูแลรักษาอย่างไร

ภาพความสำคัญของการลดระดับ HbA1C ได้ทุก 1%

และอาจารย์ได้อธิบายถึงความสำคัญของระดับ HbA1C ว่าเป็นค่าน้ำตาลเฉลี่ยสะสมที่มีความสัมพันธ์ต่อระดับน้ำตาลในเลือดในช่วง 2-3 เดือนที่ผ่านมา การควบคุมระดับ HbA1C ให้อยู่ในเกณฑ์ที่ดีจะลดอัตราการเกิดภาวะแทรกซ้อนต่างๆ จากเบาหวานได้

โดยทุกๆ 1% ของ HbA1C ที่ลดได้ สามารถลดภาวะกล้ามเนื้อหัวใจตายได้ 14% ลดอัตราการตายจากเบาหวานได้ถึง 21% และสามารถลดภาวะแทรกซ้อนจากเบาหวานได้ถึง 37% ถ เพราะฉะนั้นการรักษาระดับ HbA1C ให้ต่ำกว่า 7% จึงเป็นเรื่องที่ผู้ที่เป็นเบาหวานทุกคนควรใส่ใจและให้ความสำคัญ

คำถาม-คำตอบหลังการบรรยาย

สมาชิก : ขอถามเกี่ยวกับตับว่า มีทางรักษาพังผืดที่ตับเพื่อไม่ให้เป็นตับแข็งหรือมะเร็งได้ไหม?

อ.สมพงษ์ :  พังผืดก็คือแผลเป็น เราไม่สามารถรักษาแผลเป็นที่อยู่ในตับให้หายขาดได้ แต่มีวิธีการรักษาคือรักษาตามอาการ สิ่งที่เราทำได้ไม่ให้ตับเป็นพังผืดคือการป้องกันไม่ให้เกิดขึ้น ต้องรักษาก่อนที่จะเป็นพังผืดคือเมื่อคุณหมอแจ้งว่าเรามีไขมันพอกตับ/ไขมันเกาะตับ/ไขมันคั่งในตับแล้วเราต้องรีบรักษาอย่าปล่อยให้เกิดบาดแผลจนเป็นพังผืด เพราะเมื่อตับเป็นแผลเป็นหรือมีพังผืดที่ตับแล้ว โอกาสที่จะเป็นตับแข็งก็สูง และมีโอกาสเป็นมะเร็งสูงตามไปด้วยเพราะฉะนั้นต้องควบคุมระดับน้ำตาล และควบคุมไขมันให้ดีเป็นการป้องกันที่ดีที่สุด

สมาชิก : วิธีรักษาแบบพันธุกรรมที่คุณหมออธิบายมามีโอกาสใช้ประกันสังคมหรือไม่

อ.สมพงษ์ : ยังตอบไม่ได้ เพราะปัญหาอยู่ที่เงิน ในส่วนของโรคมะเร็งที่ทำได้เพราะมีความคุ้มค่า เพราะยารักษามะเร็งอยู่ที่หลักแสนบาท การตรวจหาพันธุกรรมใช้เงินหลักหมื่นบาท เป็นความคุ้มค่าในการรักษาเพื่อจะได้เลือกใช้ยาที่จะได้ผลในการรักษา แต่ในโรคเบาหวานยังอยู่ในขั้นตอนของการพัฒนาเพื่อให้การตรวจพันธุกรรมได้ผลนั้นมีราคาถูกลง

สมาชิก :  ยาทุกชนิดที่กินผ่านตับจะทำลายตับใช่ไหมคะ?

อ.สมพงษ์ : มียาบางชนิดที่ผ่านตับ มียาบางชนิดที่ผ่านไต ไม่ใช่ยาทุกชนิด ยาเบาหวานที่ไม่ได้ผ่านตับก็มี ไม่ได้ผ่านไตเลยก็มี เพียงแต่ว่ายาส่วนใหญ่จะมีการผ่านตับ และผ่านไต เนื่องจาก 2 อวัยวะนี้เป็นตัวกรองของเสีย

สมาชิก : ไปตรวจ Ultrasound มาพบนิ่วในถุงน้ำดี ควรผ่าตัดหรือไม่?

อ.สมพงษ์ : น้ำดีในร่างกายเอาไว้ช่วยย่อยไขมัน  และคนเราทุกคนมีโอกาสเป็นนิ่วในถุงน้ำดี ผู้หญิงมักจะเป็นมากกว่าผู้ชาย แต่ไม่ใช่ทุกคนที่เป็นนิ่วในถุงน้ำดีแล้วต้องทำการผ่าตัด แต่คนที่จำเป็นต้องได้รับการผ่าตัดคือ คนที่มีอาการ

1 กินอาหารแล้วมีการท้องอืด ปวดท้อง  คนที่มีอาการคือมีนิ่วเป็นจำนวนมากและก้อนใหญ่แล้ว

2 ก้อนนิ่วหลุดออกมาอุดทางเดินน้ำดีจนปวดท้อง เกิดอาการตาเหลือง ตัวเหลืองจากถุงน้ำดีคั่ง

3 เกิดภาวะติดเชื้อจากการอักเสบ

4 พบติ่งเนื้อในถุงน้ำดี แล้วหมอเป็นกังวลว่าจะเกิดการเปลี่ยนแปลง

เพราะฉะนั้นจะต้องผ่าตัดหรือไม่ หมอที่จะรักษาจะเป็นผู้พิจารณา แต่ถ้าเป็นเบาหวานและคุมได้ไม่ดีด้วย อาจจะเป็นสาเหตุให้ติดเชื้อได้ง่ายซึ่งจะนำไปสู่ภาวะต่างๆ ได้ง่ายขึ้น คุณหมออาจจะพิจารณาให้ผ่าตัดได้

สมาชิก : ตอนนี้ภาวะเท้าบวมและชามาก ไม่ทราบว่าเกิดจากยาเบาหวาน Metformin กับ  Glipizide ที่กินอยู่หรือไม่?

อ.สมพงษ์ : ยาเบาหวาน 2 ตัวนี้ไม่ทำให้เท้าบวม ไม่ทราบว่ามีกินยาอย่างอื่นร่วมด้วยหรือไม่? มีกินยาความดันอยู่หรือเปล่า? ยาความดันที่ใช้ ใช่ชื่อแอมโรพีนมั้ย? เพรั้าะฉะนั้นในความบวมที่เกิดขึ้น อาจจะเกิดจากยาความดัน อาจจะเกิดจากเบาหวานได้ และอาจจะเกิดจากโรคไตได้ จำเป็นต้องไปแจ้งให้คุณหมอผู้รักษาทราบเพื่อให้คุณหมอปรับยาให้เหมาะสมกับอาการและโรคที่เป็นอยู่

สมาชิก : ทำไมน้ำตาลหลังอาหารจึงน้อยกว่าก่อนอาหาร ผิดปกติหรือไม่? โดยกิจวัตรประจำวันคือ ในตอนเช้าจะเจาะน้ำตาลได้ 100-110 มก./ดล. ปั่นจักรยาน 1 ชม. กินอาหาร และปั่นจักรยานกลับ อีก 1 ชม. และเมื่อตรวจ น้ำตาลจะอยู่ที่ 80-90 มก./ดล.

อ.สมพงษ์ : ผลที่ได้มาจากการออกกำลังกายด้วยการให้กล้ามเนื้อทำงานตลอดเวลา เมื่อกล้ามเนื้อทำงานจะมีความไวต่ออินซูลินมากขึ้น ทำให้ใช้น้ำตาลมากขึ้น เพราะฉะนั้นคนที่มีระดับน้ำตาลไม่สูงแล้วต้องการไปออกกำลังกายอย่างหนัก เช่น ตีเทนนิส ปั่นจักรยาน วิ่ง จึงจำเป็นต้องกินอาหารเพื่อเป็นพลังงานเสริมเข้าไป  เพราะฉะนั้นค่าน้ำตาลที่เกิดขึ้นนี้ไม่ใช่ค่าน้ำตาลหลังอาหารตามปกติ แต่เรียกว่าเป็นค่าน้ำตาลหลังออกกำลังกาย ค่าจึงต่ำกว่าได้

สมาชิก : เป็นเบาหวานมานาน มีอาการช้าที่เท้าเหมือนสวมถุงเท้าตลอดเวลามีวิธีรักษาให้หายได้หรือไม่?

อ.สมพงษ์ : ในลักษณะของการชาเท้านั้นชาเพราะเส้นประสาททำงานไม่ได้ปกติ แต่เส้นประสาทยังมีอยู่ เส้นประสาทยังไม่ตายแต่ทำงานไม่ได้ จะมีอาการชาแบบเป็นๆ หายๆ  หรือถ้าเราไม่รู้สึกอะไรเลย เส้นประสาทอาจจะตายแล้ว ซึ่งในส่วนนั้นก็จะกลับมาไม่ได้ แต่เส้นประสาทก็ไม่ได้ตาย 100% แต่ยังจะเหลือเป็นหย่อมๆ เส้นประสาทที่เหลือเป็นหย่อมๆ อาจจะแผ่ขยายขึ้นมาใหม่ได้ เราต้องคุมเบาหวานของเราให้ดี เพราะอาจจะทำให้เรากลับมารู้สึกขึ้นมาได้บ้าง แม้จะไม่ได้ดีเหมือนเดิม  แต่สำหรับคนที่ไม่มีความรู้สึกเลยเหมือนเท้าเดินบนเกี๊ยะตลอดเวลา เส้นประสาทที่ตายไป 100% แล้วก็จะกลับมาไม่ได้

สมาชิก : ผมเป็นเบาหวานที่ฟอกไตแล้ว อยากจะถามว่าเบาหวานหายไปไหน? เพราะจากเอวันซีของผมที่เคยสูง 13 ตอนนี้เหลือ 5

อ.สมพงษ์ : คนที่เป็นไตวายสภาวะจะไม่เหมือนเมื่อก่อนแล้ว ความอยากอาหารจะลดลง การกินอาหารจะถูกจำกัดโดยหมอไตว่าอันนั้นก็กินไม่ได้ อันนู้นก็กินไม่ได้ และถ้าเรากินแบบไม่จำกัด เราจะฟอกไตสัปดาห์ละ 2-3 ครั้งอย่างที่เป็นอยู่ไม่ได้เพราะมันไม่พอ  เมื่อเราคุมอาหารดีขึ้น ระดับน้ำตาลเราก็จะดีขึ้นด้วย ผอมลงกว่าแต่ก่อนใช่ไหม? 15 กิโลที่หายไปนั้น มีผลต่อระดับน้ำตาลที่หายไปด้วย โรคเบาหวานไม่ได้หายไป ถ้าเรากินจนน้ำหนัก 15 กิโลกลับคืนมาเหมือนเดิม HbA1C เราก็จะกลับมาสูงเหมือนเดิม ไม่ใช่เพราะการล้างไตทำให้เบาหวานหายไป แต่เป็นเพราะตอนนี้เราปรับตัวเราเข้าสู่สภาพใหม่ ทำให้ระดับน้ำตาลของเราดีขึ้นเลยเหมือนกับว่าเบาหวานเราหายไป

ที่มา : จากบทความจิบกาแฟยามสาย สไตล์ลักข์เล่าบางส่วน ที่พิมพ์ลงในจดหมายข่าวของชมรมเบาหวาน รพ.จุฬาลงกรณ์ ฉบับที่ 150 เดือนเมษายน 2560